Linux Sunucu Sağlık Kontrolü: 20 Komut ve Hazır Betik
Aziz Özdemiroğlu

"Sunucu yavaş" şikâyeti geldiğinde ilk beş dakikada ne yaptığınız, sorunu bir saatte mi yoksa bir günde mi çözeceğinizi belirler. Bu rehberde Linux sunucularda CPU, bellek, disk, ağ, servisler ve günlükler için sırayla çalıştırabileceğiniz 20 komutu, çıktılarında neye bakmanız gerektiğini ve hepsini tek seferde çalıştıran bir sağlık kontrolü betiğini bulacaksınız.
Kısaca
- Sistematik ilerleyin: yük → CPU → bellek → disk → ağ → servisler → günlükler.
uptimevevmstat 1ilk 30 saniyede sorunun CPU'da mı, bellekte mi, yoksa diskte mi (I/O bekleme) olduğunu gösterir.- Disk doluluğu yalnızca
df -hile değil, inode (df -i) ve silinmiş ama hâlâ açık dosyalar (lsof +L1) ile de kontrol edilmelidir. journalctl -p err -bvedmesg -Tdonanım ve çekirdek sorunlarını hızlıca ortaya çıkarır (OOM killer, disk hataları).- Yazının sonundaki betikle tüm kontrolleri tek komutla rapora dönüştürebilirsiniz.
1. Genel durum: yük ve çalışma süresi
1) uptime
$ uptime
14:02:11 up 41 days, 3:12, 2 users, load average: 7.85, 6.10, 3.02
Yük ortalaması (1, 5, 15 dakika), çalışmayı veya I/O'yu bekleyen süreç sayısını gösterir. Bunu çekirdek sayısıyla karşılaştırın (nproc). 4 çekirdekte 7,85 yük, sistemin aşırı yüklendiğini gösterir. Artan seri (3 → 6 → 7,8), sorunun şu anda büyüdüğünü söyler.
2) dmesg -T | tail -30
Çekirdek mesajları. Şunları arayın: Out of memory: Killed process, I/O error, EXT4-fs error, link is down.
2. CPU
3) vmstat 1 5
procs -----------memory---------- ---swap-- -----io---- -system-- ------cpu-----
r b swpd free buff cache si so bi bo in cs us sy id wa st
8 0 0 412000 81000 2900000 0 0 2 40 2100 3900 88 10 2 0 0
| Sütun | Anlamı | Alarm |
|---|---|---|
r |
CPU bekleyen süreçler | Sürekli çekirdek sayısından fazla |
b |
I/O'da bloklanan süreçler | Sürekli > 0 |
si/so |
Swap giriş/çıkış | Sürekli > 0 (bellek yetersiz) |
us/sy |
Kullanıcı/çekirdek CPU | sy sürekli > %30 ise sistem çağrısı yoğunluğu |
wa |
I/O bekleme | > %20 ise disk darboğazı |
st |
Hipervizörün çaldığı süre | > %10 ise sanal makine komşuları sorun |
4) mpstat -P ALL 1 3 (sysstat paketi): Yük tek bir çekirdekte mi toplanıyor? Tek iş parçacıklı bir uygulama, %25 genel CPU'da bile darboğaz olabilir.
5) top veya htop — P CPU'ya, M belleğe göre sıralar. Ya da betiklerde kullanmak için:
ps -eo pid,user,%cpu,%mem,etime,cmd --sort=-%cpu | head -10
3. Bellek
6) free -h
total used free shared buff/cache available
Mem: 15Gi 9.1Gi 420Mi 210Mi 5.9Gi 5.8Gi
Swap: 2.0Gi 0B 2.0Gi
free sütununun düşük olması normaldir. Linux boş belleği önbellek olarak kullanır. Bakmanız gereken available sütunudur.
7) OOM killer izleri
journalctl -k --since "7 days ago" | grep -i -E "out of memory|oom-kill"
8) En çok bellek kullanan süreçler
ps -eo pid,user,rss,cmd --sort=-rss | head -10 | awk 'NR==1{print;next}{printf "%s %s %.0fMB %s\n",$1,$2,$3/1024,$4}'
4. Disk
9) df -hT -x tmpfs -x devtmpfs — Kullanım %85'i aşan bölümler risklidir. Veritabanı ve günlük bölümlerine özellikle bakın.
10) df -i — Inode doluluğu. Milyonlarca küçük dosya (oturum dosyaları, önbellek) diskte yer olsa bile "No space left on device" hatası üretebilir.
11) Yeri kim dolduruyor?
sudo du -xh --max-depth=2 / 2>/dev/null | sort -rh | head -15
12) Silinmiş ama açık dosyalar
sudo lsof +L1 2>/dev/null | head
Bir günlük dosyasını rm ile silmek, onu yazan süreç yeniden başlatılana kadar alanı serbest bırakmaz. df dolu, du boş gösteriyorsa sebep genellikle budur.
13) iostat -xz 1 3 (sysstat) — %util değeri sürekli %90'ın üzerindeyse ve await (ms) yüksekse disk darboğazdadır.
14) Disk sağlığı
sudo smartctl -H /dev/sda # SATA
sudo smartctl -a /dev/nvme0 | grep -E "Percentage Used|Media and Data Integrity Errors"
5. Ağ
15) ss -tulpn — Hangi portlar dinleniyor ve hangi süreç tarafından? Beklemediğiniz bir dinleyici güvenlik sorunu olabilir.
16) Bağlantı durumları
ss -s
ss -tan state time-wait | wc -l
Binlerce TIME-WAIT veya CLOSE-WAIT bağlantısı, uygulamanın bağlantıları düzgün kapatmadığını veya bağlantı havuzu kullanmadığını gösterebilir.
17) ip -s link — Arayüzlerde errors ve dropped sayaçları artıyor mu?
6. Servisler ve zamanlama
18) systemctl --failed — Başarısız servisler.
19) Docker kullanıyorsanız
docker ps -a --format "table {{.Names}}\t{{.Status}}" | grep -v -E "Up .*\(healthy\)|Up [0-9]+ (seconds|minutes|hours|days)$"
docker system df # imaj/volume/önbellek alanı
7. Günlükler
20) Son açılıştan beri hatalar
journalctl -p err -b --no-pager | tail -40
journalctl --disk-usage # günlüklerin kendisi diski dolduruyor mu?
Günlük alanını sınırlamak için /etc/systemd/journald.conf içinde SystemMaxUse=1G ayarını kullanabilirsiniz.
Hepsi bir arada: sağlık kontrolü betiği
#!/usr/bin/env bash
# saglik.sh — Linux sunucu hızlı sağlık raporu (salt okunur komutlar)
set -u
bolum() { printf '\n\033[1;32m== %s ==\033[0m\n' "$1"; }
bolum "Sistem"; hostnamectl 2>/dev/null | grep -E "Operating|Kernel"; uptime; echo "Çekirdek: $(nproc)"
bolum "CPU/Bellek"; vmstat 1 3 | tail -2; free -h
bolum "En çok CPU"; ps -eo pid,user,%cpu,%mem,cmd --sort=-%cpu | head -6
bolum "Disk"; df -hT -x tmpfs -x devtmpfs | awk 'NR==1 || $6+0 >= 80'
bolum "Inode"; df -i -x tmpfs -x devtmpfs | awk 'NR==1 || $5+0 >= 80'
bolum "Silinmiş açık dosyalar"; lsof +L1 2>/dev/null | awk 'NR>1{s+=$7} END{printf "%.1f MB\n", s/1048576}'
bolum "Dinlenen portlar"; ss -tulpn 2>/dev/null | awk 'NR>1{print $1, $5, $7}' | sort -u
bolum "Başarısız servisler"; systemctl --failed --no-legend || true
bolum "OOM (7 gün)"; journalctl -k --since "7 days ago" 2>/dev/null | grep -ci "out of memory"
bolum "Son hatalar"; journalctl -p err -b --no-pager 2>/dev/null | tail -10
chmod +x saglik.sh
sudo ./saglik.sh | tee "saglik-$(hostname)-$(date +%F).txt"
Betik yalnızca okuma yapar ve sistemde değişiklik yapmaz. Çıktıyı kaydetmek, sorun anını "normal" günle karşılaştırmanızı sağlar.
Belirtiye göre hızlı teşhis tablosu
| Belirti | Bakılacak yer | Olası neden |
|---|---|---|
| Yüksek yük, düşük CPU kullanımı | vmstat → wa, b |
Disk/NFS I/O darboğazı |
| Ani süreç kapanmaları | journalctl -k, dmesg |
OOM killer |
"No space left", ama df yer gösteriyor |
df -i |
Inode tükenmesi |
df dolu, du boş |
lsof +L1 |
Silinmiş açık günlük dosyası |
Yavaş yanıt, yüksek st |
vmstat |
Sanal makine kaynak çekişmesi |
| Bağlantı hataları | ss -s, ip -s link |
Bağlantı sızıntısı, ağ kartı hataları |
Sonuç
Sunucu sorunlarının büyük çoğunluğu bu 20 komutla dakikalar içinde sınıflandırılabilir. Asıl fark, bu kontrolleri sorun anında ezberden değil aynı sırayla ve kayıt tutarak yapmaktan gelir. Betiği sunucularınıza ekleyin, haftalık çıktıları saklayın. Bir dahaki "sunucu yavaş" mesajında elinizde karşılaştırabileceğiniz bir referans olacak. Uzun vadede bu kontrolleri Prometheus/Node Exporter ve Grafana gibi bir izleme sistemine taşımak, sorunları kullanıcılardan önce görmenizi sağlar.
Kaynaklar
#Linux#Sistem Yönetimi#Performans#vmstat#journalctl#Sorun Giderme




